Zdefiniowanie pojęcia podmiotu zbiorowego może nastąpić w dwojaki sposób: albo poprzez określenie jego cech charakterystycznych, albo poprzez wyliczenie podmiotów uznanych za zbiorowe. W tym drugim przypadku mamy do czynienia z odesłaniem do zdefiniowanych już pojęć odnoszących się do podmiotów traktowanych jako zbiorowe.


Definiowanie podmiotu zbiorowego poprzez wskazanie podmiotów uznawanych za zbiorowe, przyjęte zostało w prawie wspólnot europejskich, przeważa też w literaturze przedmiotu. Taką konwencję przyjął też polski ustawodawca w omawianej ustawie.
Dla wyznaczenia zakresu podmiotów zbiorowych podlegających odpowiedzialności karnej ważne jest, czy w kręgu tym mają znaleźć się tylko osoby prawne (podmioty, którym ustawodawca przyznał osobowość prawną), czy też wszystkie podmioty zbiorowe, a także, czy mają to być tylko podmioty prawa prywatnego, czy również prawa publicznego?
W Odpowiedzialności zbiorowa za czyny zabronione pod groźbą kary, do podmiotów zbiorowych ponoszących odpowiedzialność zalicza się:
osoby prawne,
jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej (spółkę cywilną oraz spółki handlowe nieposiadające osobowości prawnej, tj. spółkę jawną, partnerską, komandytową i komandytowo-akcyjną),
3) spółki handlowe z udziałem Skarbu Państwa,
4) jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek,
5) spółki kapitałowe w organizacji,
6) podmioty w stanie likwidacji, przedsiębiorców niebędących osobami fizycznymi,
7) zagraniczne jednostki organizacyjne.
W omawianej ustawie, z kręgu podmiotów zbiorowych ponoszących odpowiedzialność karną wyłączono
Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego i ich związki oraz organy państwowe i samorządu terytorialnego. Dla pociągnięcia do odpowiedzialności osoby prawnej niezbędne jest wykazanie, że przestępstwo zostało popełnione w interesie lub dla korzyści osoby prawnej. Przedmiotem sporu jest, czy korzyść taką, doznaną lub zamierzoną przez fizycznego sprawcę, należy oceniać obiektywnie, ze względu na rzeczywisty interes osoby prawnej, czy też pierwszeństwo przy dokonywaniu tej oceny należy przyznać intencji, motywowi działania fizycznego sprawcy przestępstwa. Zwrot „funkcja kierownicza”, określający cechę fizycznego sprawcy, ma charakter ocenny, ale uściślają go kompetencje przysługujące na danym stanowisku. Każda z nich pozwala na uznanie, że wchodzi ono w zakres tej nazwy5. W ramach podstaw odpowiedzialności osób prawnych wyróżnić można także zachowanie polegające na uchybieniu obowiązkowi nadzoru lub kontroli przez scharakteryzowaną powyżej osobę, co umożliwia popełnienie przestępstwa przez osobę jej podległą. W ocenie O. Górniok taka regulacja stanowi nawiązanie do koncepcji K. Tiedemanna tzw. winy organizacyjnej jako podstawy zarzutu stawianego podmiotowi zbiorowemu, którego osobowe organy nie wypełniły obowiązku zabezpieczenia przed popełnianiem czynów karalnych przy wykonywaniu jego działalności.
Od początku wskazana regulacja budziła szereg kontrowersji i sporów wśród przedstawicieli doktryny prawa karnego. Zgodnie z art. 1 omawianej ustawy określa ona zasady odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary jako przestępstwa lub przestępstwa skarbowe oraz zasady postępowania w przedmiocie takiej odpowiedzialności. W art. 2 czytamy, że podmiotem zbiorowym w rozumieniu ustawy jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków. Podmiotem zbiorowym w rozumieniu ustawy jest również spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, a także zagraniczna jednostka organizacyjna. Natomiast art. 3 wprowadza zasadę, że podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony, którym jest zachowanie osoby fizycznej, działającej w imieniu albo w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia, lub niedopełnieniu tego obowiązku, a także dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez wskazaną powyżej osobę oraz działającej w imieniu albo w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą tej osoby – jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść, chociażby niemajątkową. Stosownie do treści art. 4 podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli fakt popełnienia czynu zabronionego, wymienionego w art. 16 ustawy, przez osobę, o której mowa w art. 3, został potwierdzony prawomocnym wyrokiem skazującym tę osobę, wyrokiem warunkowo umarzającym wobec niej postępowanie karne albo postępowanie w sprawie o przestępstwo skarbowe, orzeczeniem o udzielenie tej osobie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności albo orzeczeniem sądu o umorzeniu przeciwko niej postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy. W art. 5 wprowadzono zasadę, że podmiot zbiorowy podlega odpowiedzial- Jako fundamentalne zagadnienie wymagające jednoznacznego rozstrzygnięcia jawi się na tle wskazanych powyżej regulacji przede wszystkim określenie charakteru prawnego tak skonstruowanej odpowiedzialności. Wątpliwości w tym przedmiocie wysuwane były już po uchwaleniu ustawy, ale nie ustały także po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 3 listopada 2004 roku, K 18/0310, ani po uchwaleniu ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o zmianie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary11. Jak wskazano bowiem powyżej, konwencja nie przesądziła, jaki ma być charakter odpowiedzialności, którą w oparciu o wprowadzone na jej podstawie instrumenty prawne mają ponosić podmioty zbiorowe. W uzasadnieniu projektu ustawy wskazano pierwotnie, że odpowiedzialność podmiotów zbiorowych ma być odpowiedzialnością karną.
Wprowadzenia odpowiedzialności podmiotów zbiorowych w takim kształcie nie uzasadniono jednakże szerzej. Twórcy projektu ograniczyli się jedynie do lakonicznego stwierdzenia, że „Projekt ustawy określa zasady odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za przestępstwa lub przestępstwa skarbowe, oraz zasady postępowania w przedmiocie takiej odpowiedzialności”. W toku prac nad projektem dokonano jednak zmiany, eliminując z nazwy ustawy przymiotnik „karna” i zastępując go określeniem „odpowiedzialność za czyny zabronione pod groźbą kary”. Zmiana ta nie może jednak sama w sobie przesądzać o tym, z jakiego rodzaju odpowiedzialnością mamy tu do czynienia.