Według ustawy przesłanki odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione są następujące:
1)brak należytej staranności w wyborze reprezentanta lub co najmniej brak należytego nadzoru nad tą osobą albo wadliwa organizacja działalności tego podmiotu niezapewniająca uniknięcia popełnienia czynu zabronionego,


2)popełnienie przez reprezentanta szczególnego przestępstwa lub przestępstwa skarbowego, stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem karnym stwierdzającym winę,
3) przysporzenie lub możliwość przysporzenia tym przestępstwem podmiotowi zbiorowemu korzyści, chociażby niemajątkowej.


Podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności w razie stwierdzenia co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą, albo gdy organizacja działalności tego podmiotu nie zapewnia uniknięcia popełnienia czynu zabronionego, a mogło je zapewnić zachowanie należytej, wymaganej w danych okolicznościach ostrożności.


Koncepcję karalności podmiotów zbiorowych za popełnione przestępstwa, zasadzającą się na uchybieniu obowiązku nadzoru, którego treścią jest zabezpieczanie w przedsiębiorstwie przestrzegania obowiązujących reguł zaproponował G. Heine. Zwrócił on uwagę, iż przyjęcie tej konstrukcji kładzie nacisk na rozpoznanie rodzaju organizacyjnej odpowiedzialności części podmiotu zbiorowego za zaniedbanie swoich obowiązków związanych z zapewnieniem równowagi zagrożeń, które wzrastają wraz ze stworzeniem i funkcjonowaniem tak złożonego systemu. Oczywiste jest bowiem, iż wprowadzenie standardów należytej ochrony nie zawsze daje się pogodzić z możliwościami osoby fizycznej, ale odnosi się do konkretnego przedsiębiorstwa, tj. jego rozmiarów, pozycji na rynku, aktywności ekonomicznej i rodzaju przestępstwa przypisanego przedsiębiorstwu. W modelu tym nie chodzi o kwestię czynu, celu działania czy zaniedbania członka przedsiębiorstwa, ale o kolektywną kontrolę organizacji przedsiębiorstwa, a także jego celów i zaniedbań. G. Heine wskazuje na trzy niewątpliwe zalety powyższego rozwiązania:

Po pierwsze, model ten ułatwia stałą odpowiedzialność przedsiębiorstwa niezależnie od trudności związanych z identyfikacją indywidualnego sprawcy.


Po drugie, sprzeciwia się wykonywaniu polityki polegającej na rozszerzeniu granic odpowiedzialności indywidualnej, którego celem jest objęcie zakresem penalizacji samego przedsiębiorstwa.


Po trzecie natomiast, uwzględnia fakt, iż dużo więcej można wymagać od przedsiębiorstwa posiadającego specjalistyczną wiedzę techniczną i silny departament prawny niż od osoby fizycznej.


Na takiej właśnie odpowiedzialności można oprzeć stawiany osobie prawnej zarzut przestępstwa. Można wszak, idąc wzorem prawa cywilnego, przypisywać osobie prawnej bezprawne karalne zachowanie, podjęte przez występujące w jej imieniu i interesie osoby fizyczne.


Według art. 474 KC dłużnik odpowiedzialny jest, jak za własne działanie lub zaniechanie, za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób, którym wykonanie zobowiązania powierza. Przepis powyższy stosuje się także w przypadku, gdy zobowiązanie wykonuje przedstawiciel ustawowy dłużnika. Artykuł 474 KC wprowadza umowną odpowiedzialność dłużnika za cudze czyny. Odpowiedzialność dłużnika oparta została na zasadzie ryzyka, gdyż powinien on ponosić ryzyko posługiwania się przy wykonywaniu zobowiązania innymi osobami i nie może tłumaczyć się brakiem winy w ich wyborze lub nadzorze nad ich działalnością. Dłużnik odpowiada więc niezależnie od swojej winy, za działania innych osób, podobnie jak w sferze deliktów zwierzchnik za podwładnego (art. 430 KC).


Na wspomnianej zasadzie opiera się § 130 niemieckiego OWiG. Przepis ten opiera się na założeniu, iż właściciel zakładu lub przedsiębiorstwa obowiązany jest, niezależnie od tego, czy znajduje to wyraz w osobnym przepisie, ażeby w działalności przedsiębiorstwa zachowywane były obowiązujące zakazy i nakazy, w szczególności te, które obwarowane są sankcją karną. Wobec wielości i różnorodności tych sankcji, właściciel obowiązany jest zorganizować odpowiedni system nadzoru. Jeżeli w przedsiębiorstwie nastąpi naruszenie tych reguł, będzie on albo osoba działająca w jego imieniu ukarany, chyba że nie był w stanie takiemu naruszeniu zapobiec24.
Obok wymienionej koncepcji, występują inne modele odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych, np. oparte na zasadzie identyfikacji, agregacji, alter ego, tzw. script liability, zasadzie obiektywnej odpowiedzialności opartej na istnieniu związku przyczynowego, które mogą występować w postaciach szerszych bądź węższych25.


Według omawianej ustawy, podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony, którym jest zachowanie osoby fizycznej:
1)działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku,
2)dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której wyżej mowa,
3)działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby, o której wyżej mowa,
4)będącej przedsiębiorcą.


W większości modeli odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, została ona oderwana od odpowiedzialności opartej na winie w tradycyjnym, karnomaterialnym rozumieniu (wina umyślna lub nieumyślna osoby fizycznej). W to miejsce nawiązuje się m.in. do koncepcji tzw. zawinienia w wyborze lub nadzorze oraz zawinienia organizacyjnego. Ma to być odpowiedzialność za działanie osób pozostających w określonym stosunku do podmiotu zbiorowego. W prawie karnym zasada winy ma podstawowe znaczenie i jej brak z reguły wyłącza odpowiedzialność. W przypadku podmiotów zbiorowych, odpowiedzialność na zasadzie winy zastępowana jest odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka, co powoduje wprowadzenie do prawa karnego pewnych konstrukcji znanych z prawa cywilnego.
Element winy usytuowany jest natomiast w zachowaniu osoby fizycznej. Przyjęta w polskiej ustawie koncepcja, odzwierciedla przesłanki odpowiedzialności podmiotów zbiorowych zawarte w II Protokole dodatkowym do Konwencji o ochronie interesów finansowych
Wspólnot Europejskich z 26.7.1995 r. W art. 3 ust. 1 II Protokołu nałożono na państwa członkowskie Wspólnoty Europejskiej obowiązek podjęcia niezbędnych kroków dla zapewnienia odpowiedzialności osób prawnych za oszustwo, korupcję, pranie pieniędzy, popełnione na ich korzyść i przez jakąkolwiek osobę, działającą zarówno indywidualnie, jak i jako członek organu osoby prawnej, zajmującą wiodące stanowisko w strukturze tej osoby prawnej, oparte na:
• prawie do reprezentowania tej osoby prawnej, lub
• prawie do podejmowania decyzji w imieniu tej osoby prawnej, lub
• prawie do sprawowania kontroli nad tą osobą prawną.
Dotyczy to zarówno udziału w popełnieniu (także pomocników lub podżegaczy), jak i usiłowaniu popełnienia przestępstwa. Osoba prawna będzie mogła zostać pociągnięta do odpowiedzialności również wtedy, gdy brak nadzoru lub kontroli ze strony osób ww. umożliwił popełnienie przestępstwa (oszustwa, czynnej korupcji lub prania pieniędzy) na korzyść tej osoby prawnej przez jakąkolwiek osobę pozostającą pod jej (osoby wyżej wymienionej) zwierzchnictwem. Cytowany II Protokół przewiduje także możliwość tzw. dwutorowej odpowiedzialności osoby prawnej. Chodzi o to, że odpowiedzialność osoby prawnej na mocy tego protokołu nie wyłącza prowadzenia postępowania karnego przeciwko osobom fizycznym będącym sprawcami, podżegaczami lub pomocnikami przestępstw, o których wyżej była mowa.
Odczytanie postanowień II Protokołu oraz Konwencji z 27.1.1999 r. prowadzi do wniosku, że wymienione akty przewidują dwa modele odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Pierwszy, oparty na zasadzie identyfikacji, stosownie do którego, osoby prawne ponoszą odpowiedzialność za przestępstwa popełnione na ich korzyść przez działającą indywidualnie, albo jako część organu osoby prawnej, jakąkolwiek osobę fizyczną posiadającą szczególne umocowania lub uprawnienia. Drugi model, oparty na zawinieniu w nadzorze, stanowiący, że osoby prawne ponoszą odpowiedzialność, jeśli brak nadzoru lub kontroli ze strony wymienionych w pierwszym modelu osób, umożliwił podporządkowanej im osobie fizycznej popełnienie przestępstwa na korzyść osoby prawnej.
Ze względu na różnorodność form organizacyjnych podmiotów zbiorowych, w ustawie przyjęto koncepcję funkcjonalnej charakterystyki sprawców, zrezygnowano natomiast z wymieniania stanowisk, jakie mogliby zajmować.
Druga przesłanka odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych określona została w ten sposób, że podmioty zbiorowe ponoszą odpowiedzialność tylko za takie zachowanie określonych wyżej osób fizycznych, które stanowi przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Podmiot zbiorowy podlega również odpowiedzialności na podstawie cytowanej wyżej ustawy, jeżeli osoba, o której mowa w art. 3 tejże ustawy, popełniła przestępstwo skarbowe:
przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji, określone w art. 54-56, art. 63, art. 65, art. 67, art. 76, art. 77 oraz w art. 82 KKS;
przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami, określone w art. 85, art. 88, art. 89 oraz w art. 92 KKS.
Katalog tych przestępstw określony został następująco:
przeciwko obrotowi gospodarczemu, określone w:
art. 296-306 oraz art. 308 KK,
art. 90f-90k ustawy z 28.7.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej,
art. 38-43a ustawy z 29.6.1995 r. o obligacjach,
art. 171 ustawy z 29.8.1997 r. - Prawo bankowe,
art. 303-305 ustawy z 30.6.2000 r. - Prawo własności przemysłowej,
art. 585-592 KSH,
art. 33 ustawy z 29.11.2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz o zmianie niektórych ustaw,
art. 36 oraz art. 37 ustawy z 22.6.2001 r. o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym;
2) przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi, określone w:
art. 310-314 KK,
art. 165-177 ustawy 21.8.1997 r. - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi,
c) art. 37 ustawy z 29.8.1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych;
3) łapownictwa i płatnej protekcji, określone w art. 228-230 KK;
4) przeciwko ochronie informacji, określone w art. 267-269 KK;
5) przeciwko wiarygodności dokumentów, określone w art. 270-273 KK;
6) przeciwko mieniu, określone w art. 286 i 287 oraz w art. 291-293 KK;
7) przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, określone w art. 200 § 2, art. 202 oraz w art. 204 KK;
8) przeciwko środowisku, określone w:
art. 181-184 oraz art. 186-188 KK,
art. 34 ustawy z 11.1.2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych,
art. 69 ustawy z 27.4.2001 r. o odpadach,
art. 58-64 ustawy z 22.6.2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych;
9) przeciwko porządkowi publicznemu, określone w art. 252 i 253, art. 256-258, art. 263 oraz w art. 264 KK,
10) stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji, określone w art. 23 i 24 ustawy z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji,
11) przeciwko własności intelektualnej, określone w art. 115-1181 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego przez osobę fizyczną, "zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem skazującym, nakazem karnym, prawomocnym orzeczeniem o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się karze lub prawomocnym orzeczeniem warunkowo umarzającym postępowanie albo prawomocnym orzeczeniem o umorzeniu postępowania z powodu okoliczności wyłączających ściganie sprawcy". Przewiduje się zatem dwa postępowania karne: jedno przeciw osobie fizycznej popełniającej czyn zabroniony, drugie: przeciw podmiotowi zbiorowemu. W pierwszym z tych postępowań następować będzie stwierdzenie faktu popełnienia przestępstwa oraz okoliczności uzasadniających odpowiedzialność podmiotów zbiorowych, a orzeczenia, o których mowa wyżej są wiążące w postępowaniu w sprawie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary.
Trzecia przesłanka odpowiedzialności karnej określona została w ten sposób, że podmiot zbiorowy podlegał będzie odpowiedzialności karnej, jeżeli przestępstwo popełnione przez jego reprezentanta przyniosło lub mogło mu przynieść korzyść, chociażby niemajątkową. Brak takowej korzyści lub możliwości jej przysporzenia powodować będzie brak odpowiedzialności podmiotu zbiorowego.
Podsumowanie przesłanek podmiotu zbiorowego:
Podsumowując powyższe uwagi należy powiedzieć, że polska ustawa o odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych nie przyjęła koncepcji odpowiedzialności opartej na zawinieniu w klasycznym, karnoprawnym rozumieniu tego pojęcia. Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych oparta została na zasadzie identyfikacji oraz zasadzie zawinienia w wyborze lub nadzorze oraz zawinienia organizacyjnego. Możliwość pociągnięcia podmiotów zbiorowych do odpowiedzialności karnej została, przy tym, uzależniona od stwierdzenia winy osoby fizycznej prawomocnym orzeczeniem karnym.
Pomimo, że w innych krajach odpowiedzialność podmiotów zbiorowych oparto również na zasadzie identyfikacji, to wprowadziły one zasadę dwutorowości odpowiedzialności. Polska ustawa wymaga zaś przeprowadzenia odrębnego postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem stwierdzającym winę osoby fizycznej.
Uzależnienie pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności karnej od zakończenia prawomocnym orzeczeniem o winie wcześniejszego postępowania przeciwko osobie fizycznej, której działanie przyniosło korzyść temu podmiotowi, będzie prowadzić do tego, że podmioty zbiorowe cały wysiłek skierują na uniemożliwienie wykazania osobie fizycznej, która działała na ich korzyść winy, a nie na przestrzeganie obowiązujących reguł. Dopóki wina osoby fizycznej nie zostanie stwierdzona, podmiot zbiorowy nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.
Zwrócić więc należy uwagę, że cytowane wcześniej Zalecenia Rady Europy z 20.10.1988 r. rekomendują, aby podmioty zbiorowe ponosiły odpowiedzialność za przestępstwa popełnione przy wykonywaniu swej działalności, nawet wówczas, gdy naruszenie prawa nastąpiło poza zakresem działalności danego podmiotu i niezależnie od tego, czy możliwe jest ustalenie faktycznego sprawcy przestępstwa, a zatem bez konieczności identyfikacji osoby fizycznej, która popełniła przestępstwo.
Wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa mogłoby nastąpić jedynie wtedy, gdy jego zarząd nie jest uwikłany w sprawę i, gdy podjął wszelkie niezbędne kroki, celem zapobieżenia popełnieniu przestępstwa.