Dnia 28.11.2003 r. - po rocznym vacatio legis - weszła w życie ustawa z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary

  1. Zgodnie z art. 16 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/ podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności na podstawie przepisów ustawy, jeżeli osoba, o której mowa w art. 3 popełniła choćby jedno z przestępstw lub przestępstw skarbowych wskazanych w artykule 16. Przedmiotowy zakres penalizacji jest bardzo szeroki, oprócz bowiem przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu, mieniu czy dokumentom, podmiot zbiorowy może odpowiadać na podstawie przepisów ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/ również w przypadku skazania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności (utrwalania treści pornograficznych z udziałem osoby małoletniej - art. 200 §2 KK, produkcji bądź rozpowszechniania pornografii - art. 202 KK oraz stręczycielstwa i sutenerstwa - art. 204 KK), jak też za przestępstwo przeciwko porządkowi publicznemu, jak wzięcie zakładnika (art. 252 KK), handel ludźmi (art. 253 KK) czy propagowanie faszyzmu i totalitaryzmu (art. 256 KK).

  1. Ustawa odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/ przewiduje odpowiedzialność podmiotu zbiorowego w przypadku skazania za czyny nieuczciwej konkurencji określone w art. 23 i 24 ZNKU oraz za przestępstwa przeciwko własności intelektualnej określone w art. 115-118 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ale - co może budzić zdziwienie - nie przewiduje jej w przypadku przestępstw przeciwko własności przemysłowej, jak określone w art. 305ustawy z 30.6.2000 r. - Prawo własności przemysłowej.
  2. Ustawa nie zawiera przepisów wprowadzających ani intertemporalnych. Wobec braku jakiejkolwiek wskazówki w tym zakresie, należy przyjąć, że o zastosowaniu przepisów ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/ wobec podmiotu zbiorowego decyduje data popełnienia przestępstwa przez osobę określoną w art. 3 nieniejszej sutawy, a nie data prawomocnego skazania za to przestępstwo. Dopiero popełnienie któregokolwiek z przestępstw wskazanych w art. 16 po wejściu w życie ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/ (tj. po dniu 28.11.2003 r.) może skutkować zastosowaniem przepisów wobec podmiotu zbiorowego.
  3. Orzeczenie kary pieniężnej w granicach do 10% przychodu osiągniętego przez podmiot zbiorowy w roku poprzedzającym wydanie orzeczenia lub 10% wydatków poniesionych przez podmiot zbiorowy w roku poprzedzającym wydanie orzeczenia jest w zasadzie obligatoryjne (art. 7 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/). Zgodnie z art. 10 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/ przy wymiarze kary sąd uwzględnia w szczególności rozmiary korzyści uzyskanej przez podmiot zbiorowy oraz społeczne następstwa karania. Od wymierzenia tej kary można odstąpić tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach, gdy czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego nie przyniósł temu podmiotowi korzyści.
  4. Związanie wymiaru kary pieniężnej z przychodem podmiotu zbiorowego za rok poprzedzający wydanie orzeczenia nie wydaje się najlepszym rozwiązaniem. Ogranicza ono swobodę sądu w zakresie wymiaru kary i działa na niekorzyść podmiotu zbiorowego. W niektórych dziedzinach gospodarki przedsiębiorcy uzyskują bardzo wysokie przychody przy bardzo małym zysku. Niejednokrotnie wysokie przychody nie zapewniają żadnego zysku. Bez względu na te okoliczności sąd w przypadku szeregu przestępstw jest związany minimalnym wymiarem kary w wysokości 1% lub 2% przychodu.
  5. Związanie wymiaru kary z wysokością poniesionych wydatków wydaje się legislacyjnym nieporozumieniem. „Wydatki” są pojęciem księgowym, ale nie mają - w odróżnieniu od przychodów - swojej legalnej definicji. Poza tym, jakie jest ratio legis uzależniania wysokości kary od poniesionych przez przedsiębiorcę wydatków w sytuacji, kiedy jego przychód jest niższy od 1 000 000 złotych? Chyba tylko taki, aby przedsiębiorca wykazujący stratę przy niższych przychodach został ukarany bardziej dotkliwie niż wykazujący stratę przedsiębiorca o przychodach wyższych niż 1 000 000.
  6. Przewidziana w art. 8 kara przepadku przedmiotów pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego lub służących bądź przeznaczonych do popełnienia czynu zabronionego, korzyści majątkowej pochodzącej chociażby pośrednio z czynu zabronionego oraz równowartości przedmiotów lub korzyści majątkowej pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego jest obligatoryjna, chyba że przedmiot, korzyść majątkowa lub ich równowartość podlega zwrotowi innemu uprawnionemu podmiotowi. Dotkliwość tej kary dostrzegano w toku prac legislacyjnych, ale przeważyły argumenty

Ministerstwa Sprawiedliwości za jej wprowadzeniem z uwagi na zobowiązania międzynarodowe.

  1. Orzekając karę pieniężną lub przepadek, sąd uwzględnia prawomocne orzeczenie o nałożeniu na podmiot zbiorowy odpowiedzialność posiłkowej za grzywnę lub przepadek orzeczone wobec osoby fizycznej, o której mowa w art. 3 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/, za przestępstwo skarbowe określone w Kodeksie karnym skarbowym (art. 11 ust. 1 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary). Orzekając przepadek korzyści majątkowej lub jej równowartości, sąd uwzględnia prawomocne orzeczenie wydane na podstawie art. 53 KK lub art. 24 § 5 KKS, nakładające na podmiot zbiorowy obowiązek zwrotu korzyści majątkowej osiągniętej w wyniku przestępstwa osoby fizycznej, o której mowa a art. 3 (art. 11 ust. 2 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary/).
  2. Orzeczenie zakazu promocji lub reklamy określonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń, jak też zakazu korzystania ze wsparcia finansowego środkami publicznymi i korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych tudzież ubiegania się o zamówienia publiczne (art. 9 ust. 1 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary ) nie jest obligatoryjne. Zakaz może zostać orzeczony na okres od 1 roku do lat 5 i - co znowu ogranicza sędziowską swobodę wymiaru kary - orzeka się go tylko w latach.
  3. Nie jest także obligatoryjna kara zakazu prowadzenia określonej działalności podstawowej lub ubocznej, o której sporo dyskutowano w parlamencie. Z uwagi na dobro pracowników w art. 9 ust. 3 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary przewidziano, że zakazu tego nie orzeka się, jeśli mogłoby to doprowadzić do upadłości albo likwidacji podmiotu zbiorowego lub zwolnień grupowych (art. 9 ust. 3 ). Poselska troska o społeczne następstwa możliwości orzeczenia kary zakazu określonej działalności gospodarczej zasługuje na szacunek, ale trzeba zauważyć, iż kara pieniężna i kara przepadku orzeczona wobec przedsiębiorcy może wywołać równie dotkliwe społeczne następstwa, co zakaz prowadzenia określonej działalności. Wbrew wypowiedziom prasowym protagonistów ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary „kara śmierci dla przedsiębiorstw” jest możliwa, choć nie wprost przez zakaz działalności, ale poprzez karę pieniężną i przepadek.
  4. Za nie stosowanie się do orzeczonego przez sąd zakazu grozi podmiotowi zbiorowemu kara pieniężna od 2% do 10% przychodów lub - o ile przychód był niższy niż 1 000 000 złotych - wydatków w roku poprzedzającym wydanie orzeczenia.
  5. W art. 9 ust. 1 pkt 6 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary przewiduje się możliwość orzeczenia podania wyroku do publicznej wiadomości. Sąd powinien przy orzekaniu tej kary, podobnie jak w odniesieniu do kary pieniężnej i zakazów, wziąć pod uwagę w szczególności rozmiary korzyści uzyskanej przez podmiot zbiorowy i społeczne następstwa ukarania.
  6. W ustawie odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary przewidziano specyficzną konstrukcję przypominającą powrót do przestępstwa. Na podstawie art. 15 - jeżeli przed upływem 5 lat od orzeczenia kary pieniężnej zostanie ponownie popełniony czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego - sąd może wobec tego podmiotu orzec karę pieniężną w wysokości do 15% przychodu lub odpowiednio wydatków i nie jest wyłączona możliwość orzeczenia zakazu prowadzenia określonej działalności, nawet gdyby miało to spowodować zwolnienia zbiorowe pracowników lub upadłość lub likwidację podmiotu zbiorowego. Z uwagi na bardzo szeroki zakres przedmiotowy art. 16 i brak jakichkolwiek innych kryteriów istotnych dla zaostrzenia kary w sytuacji ponownego popełnienia czynu trzeba zauważyć, że ustawodawca zbyt szeroko przewidział możliwość wydania wyroku śmierci na podmiot zbiorowy.
  7. W art. 14 i 15 ustawy odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, przewiduje się przedawnienie orzekania i wykonania kary wobec podmiotów zbiorowych. I tak kary pieniężnej, przepadku, zakazów ani podania wyroków do publicznej wiadomości nie orzeka się, jeżeli od dnia wydania orzeczenia, o którym mowa w art. 4 (czyli wyroku za przestępstwo) upłynęło 10 lat. Wymienionych kar nie wykonuje się, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego prawomocność podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony pod groźbą kary upłynęło 10 lat. Z punktu widzenia tradycji polskiego prawa karnego, w szczególności oparcia odpowiedzialności na zasadzie winy, przeniesienie tego modelu do prawa polskiego wydaje się zabiegiem dość trudnym. W systemie common law występuje również często model odpowiedzialności identyfikacyjnej, określanej także jako model alter ego, teoria controlling off icer, teoria direct liability, teoria directing mind, teoria corporate organs czy też wreszcie teoria fi kcji21. Jego założenie sprowadza się do uznania czynów osób będących w strukturze danej korporacji za czyny samej korporacji. Osobą fizyczną, którą utożsamia się z przedsiębiorstwem w ustawodastwach większości państw, jest organ przedsiębiorstwa, jego przedstawiciel, który działa w imieniu i na rzecz podmiotu zbiorowego (the scope of their authority and on behalf of the corporate body)22. Omawiany model opiera się więc na swoistej fikcji, że organy podmiotu zbiorowego stanowią jego „mózg”, reprezentują go i wyrażają jego wolę, stanowiąc tym samym „ego” podmiotu zbiorowego. Uznając więc, że organy podmiotu zbiorowego stanowią jego „mózg”, zarówno ich czyny, jak i wina zostają przypisane bezpośrednio podmiotowi zbiorowemu. W takim ujęciu należy stwierdzić, że jest to odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za własne, a nie za cudze czyny. Nie jest jednakże trafne nazywanie tego rodzaju odpowiedzialności „odpowiedzialnością bezpośrednią osób prawnych”. W przypadku bowiem gdy nie uda się zidentyfikować osoby fizycznej odpowiedzialnej za popełnienie danego czynu zabronionego, nie będzie można pociągnąć do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Według B. Namysłowskiej-Gabrysiak model ten można co najwyżej określić jako odpowiedzialność pierwotną. Zgoda wśród karnistów panuje co do stwierdzenia, że przewidziana w ustawie odpowiedzialność ma niewątpliwie charakter represyjny, przy czym z treści art. 6 wynika a contrario, iż ustawa ta nie statuuje odpowiedzialności cywilnej ani administracyjnej. Przyjęte w prawie karnym pojęcie czynu nie znajduje jednak zastosowania do omawianej odpowiedzialności, również wypracowane w prawie karnym pojecie winy nie daje się do niej odnieść, a ponadto ustawa nie określa znamiona czynu zabronionego (nie dokonuje jego typizacji). Barbara Nita zwraca jednak uwagę na fakt, że pojęcie odpowiedzialności karnej występuje nie tylko w ustawach karnych, ale i na gruncie Konstytucji, gdzie ma ono znaczenie autonomiczne, niezależne od treści, jaką nadaje mu k.k. Wg A. Światłowskiego różne modele odpowiedzialności podmiotów zbiorowych kształtowały się spontanicznie.

Odpowiedzialność karną rozciągano na podmioty zbiorowe w ten sposób, aby możliwe było stosowanie sankcji karnych, w momencie gdy ich brak uważano za niesprawiedliwy. Polski model odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych mógł być regulacja nowoczesną, przewidującą samodzielną, bezpośrednią odpowiedzialność za własny czyn. Tak się jednak nie stało, szansa została zmarnowana. W polskiej ustawie powiązano ściśle odpowiedzialność podmiotu zbiorowego z odpowiedzialnością osoby fizycznej. Należy zaznaczyć, iż pomimo tego, że w wielu krajach również odwołano się do modelu odpowiedzialności alter ego, to jednakże została wprowadzona zasada dwutorowości odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych np. w Wielkiej Brytanii. Polski ustawodawca poszedł jeszcze dalej i uzależnił odpowiedzialność podmiotu zbiorowego od wyniku rozstrzygnięcia w postępowaniu przeciwko osobie fizycznej. Takie głębokie uzależnienie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego od odpowiedzialności osoby fizycznej spowoduje wydłużenie całego postępowania, możliwość wystąpienia przedawnienia w stosunku do czynu podmiotu zbiorowego, a ponadto, co jest najbardziej brzemienne w skutkach, kreować może sytuacje, w których pomimo nawet znalezienia osoby winnej, a z braku wyroku prawomocnego, nie będzie można pociągnąć do odpowiedzialności osoby fizycznej. De lege ferenda wskazane byłoby uniezależnienie postępowania przeciwko osobie fizycznej od postępowania przeciwko podmiotowi zbiorowemu, choć jak podnosi A. Światłowski ustalenia poczynione w jednym powinny być wiążące w drugim. Ustawa o odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych w obecnym kształcie bez wątpienia wpłynie na funkcjonowanie przedsiębiorstw, szczególnie w kontekście wprowadzonych kar pieniężnych i kar dodatkowych. Istnieje obawa, że w obecnej trudnej sytuacji państwa i poszukiwania nowych źródeł dochodów budżetowych, organy ścigania będą podejmowały próby maksymalnie szerokiej interpretacji ustawy, co może grozić prawidłowemu funkcjonowaniu gospodarki rynkowej. Na koniec warto jeszcze wspomnieć o dwóch kwestiach. Ustawa ta przewiduje w art. 24, iż sądy rejonowe będą orzekać w I instancji. Istnieje obawa, że sędziowie sądów rejonowych, a szczególnie asesorzy mogą nie poradzić sobie ze skomplikowanymi sprawami, w których będzie przeważała skomplikowana problematyka gospodarcza czy podatkowa. Dlatego też należy postulować korzystanie z art. 25 Ustawy aby przekazywać sprawy do rozpatrywania sądowi okręgowemu jako sądowi I instancji, ze względu na zawiłość spraw. Druga kwestia, to skierowanie wniosku przez Polską

Konfederację Pracodawców prywatnych do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niekonstytucyjności omawianej ustawy. Główny zarzut dotyczy ograniczenia prawa do obrony. Według wnioskodawców przedstawiciel podmiotu zbiorowego nie będzie miał prawa uczestniczyć w postępowaniu przeciwko osobie fizycznej, a wyroki w tych sprawach będą miały przecież zasadnicze znaczenie dla późniejszej odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. PKPP zarzuciła niekonstytucyjność również art. 7 oraz art. 17-18 i art. 20-21 dotyczących kar pieniężnych nakładanych na podmioty zbiorowe, w których mowa jest m.in. o karach w wysokości 10% wydatków, gdy tymczasem brak jest (o czym było powyżej) definicji wydatków. Ponadto Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych zarzuca niezgodność z Konstytucją następującym przepisom omawianej ustawy art. 3, art. 4, art. 5, art. 23, art. 33, art. 40 i art. 48.

Podobne stanowisko zajmuje A. Zachuta. Wskazuje on, że odpowiedzialność podmiotów zbiorowych zbudowana jest na odmiennych zasadach niż odpowiedzialność osób fizycznych za przestępstwa i przestępstwa skarbowe. Przede wszystkim indywidualizacja winy i czynu, będąca istotą prawa karnego, nie przystaje do odpowiedzialności korporacyjnej. W ocenie tego autora żadna z wypracowanych w doktrynie prawa karnego teoria czynu i winy nie nadaje się do zastosowania w stosunku do podmiotu zbiorowego. Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego nie wynika bowiem z popełnionego przez niego przestępstwa. Tymczasem odpowiedzialności karnej podlega tylko ten, kto popełnia przestępstwo. Jak zauważa ten autor, warunkiem sine qua non odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego przez osobę fizyczną. Podmiot kolektywny odpowiada więc wtórnie dopiero wówczas, gdy osoba fizyczna wypełni swoim zachowaniem znamiona jednego z 121 typów czynów zabronionych, taksatywnie wymienionych w art. 16 ustawy, a określonych w innych ustawach.

Niemniej poza sporem pozostaje fakt, że omawiana ustawa nie zawiera żadnych odesłań do przepisów k.k. Tym samym stosowanie analogii umożliwiające odwołanie się do nich w kwestiach materialnoprawnych należy uznać za niedopuszczalne. Rozstrzygając o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, nie można zatem posił56 D. Habrat, op.cit., s. 106. 57 K. Wicher, Wszczęcie postępowania w przedmiocie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 listopada 2004 r. oraz nowelizacji ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, Przegląd Sądowy 2006, nr 7–8, s. 143. 58 M. Filar, Z. Kwaśniewski, D. Kala, op.cit., s. 31. 59 B. Mik, op.cit., s. 67. Problematyka charakteru prawnego odpowiedzialności podmiotów zbiorowych... 201 kować się takimi instytucjami prawa karnego materialnego, jak interlokalne i intertemporalne prawo karne, formy zjawiskowe i stadialne czynu zabronionego, okoliczności uchylające bezprawność lub winę, wielość lub jedność czynów czy zasady wymiaru kary60. Ustawa nie pozwala bowiem w obecnym kształcie na stosowanie do odpowiedzialności w niej uregulowanej przepisów części ogólnej k.k.61 Przedmiotowa ustawa może być uznana za swego rodzaju podsumowanie wieloletniej dyskusji w doktrynie prawa karnego w sprawie możliwości i konsekwencji wprowadzenia do systemu prawa polskiego odpowiedzialności karnej podmiotów niebędących osobami fi zycznymi. Jak zauważa R. Zabłocki, ustawa ta ma charakter pionierski i kompleksowy. Autor ten określa przyjęty przez ustawodawcę model odpowiedzialności jako „odpowiedzialność quasi-karną”. Pojęcie to uważa on za bardziej adekwatne niż określenie „odpowiedzialność karna”, gdyż to ostatnie identyfi kowane jest jako konsekwencja popełnienia czynu zabronionego. Tymczasem podmiot zbiorowy nie jest w istocie sprawcą przestępstwa, lecz wyłącznie podmiotem równolegle i posiłkowo odpowiedzialnym za osobę fi zyczną, a tym samym „istotą wskazanego modelu odpowiedzialności nie jest przypisanie podmiotowi zbiorowemu (sprawstwa) przestępstwa, lecz wskazanie na odpowiednie powiązanie pomiędzy przestępstwem osoby fizycznej a związaną z nim odpowiedzialnością karną podmiotu zbiorowego”62. Podsumowując przytoczoną powyżej dyskusję, mającą miejsce w doktrynie prawa karnego, należy stwierdzić, że nie można mieć wątpliwości, iż odpowiedzialność podmiotów zbiorowych w prawie polskim nie jest odpowiedzialnością karną sensu stricto. Co prawda z punktu widzenia nauki prawa karnego nic nie stało na przeszkodzie, aby w wykonaniu wskazanych zobowiązań międzynarodowych wprowadzić taką odpowiedzialność do naszego sytemu prawnego, niemniej ustawodawca nie zdecydował się na tak daleko idący krok. 60 M. Filar, Z. Kwaśniewski, D. Kala, op.cit., s. 42. 61 D. Habrat, op.cit., s. 106. 62 R. Zawłocki, op.cit., s. 137– 139. 202 Magdalena Pniewska Koncepcja odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych jest niewątpliwie niezwykle interesująca i zważywszy na rolę, jaką podmioty te odgrywają w gospodarce rynkowej, zapewne okazałaby się bardzo użyteczna w zwalczaniu niepożądanych zjawisk związanych z działalnością tych podmiotów. Odpowiedzialność o tym charakterze przewidywało już zresztą polskie prawo okresu międzywojennego, czego najlepszym przykładem była omówiona już powyżej ustawa kartelowa. Ustawodawca zrezygnował jednakże z możliwości przyjęcia takiego rozwiązania. Model zawarty w omawianej ustawie nie może być bowiem w żadnym razie utożsamiany z modelem identyfikacyjnym odpowiedzialności karnej, jaki funkcjonuje np. we Francji. Argumenty przytaczane przez zwolenników koncepcji odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych nie są przekonujące. Podmiot zbiorowy ponosi bowiem odpowiedzialność nie za swój czyn, i to jedynie w wypadku uprzedniego pociągnięcia do odpowiedzialności osoby fi zycznej. Koniecznie jest także wykazanie po stronie podmiotu zbiorowego swoistej quasi-winy, tj. winy w wyborze lub winy w nadzorze. Brak więc wprowadzenia w omawianej ustawie wymogu naruszenia przez podmiot ponoszący odpowiedzialność normy sankcjonowanej, przy jednoczesnym ujęciu winy w kategoriach nieznanych prawu karnemu, a wypracowanych w prawie cywilnym, uprawnia do przyjęcia, że jest to zupełnie nowy rodzaj odpowiedzialności, nieznany do tej pory prawu polskiemu. Nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii charakteru prawnego odpowiedzialności podmiotów zbiorowych jest także stanowisko Trybunału

Konstytucyjnego. Trybunał nie pokusił się co prawda o nazwanie rodzaju odpowiedzialności przyjętego w omawianej ustawie, stwierdził on jednakże z całą stanowczością, podzielając pogląd prezentowany już wcześniej przez m.in. M. Filara, że nie jest to odpowiedzialność karna sensu stricto. Trybunał uznał przy tym, że jest to odpowiedzialność o charakterze represyjnym, a zatem znajdują do niej

zastosowanie gwarancje przewidziane w art. 42 Konstytucji. Tym samym należy zgodzić się z M. Filarem, że nie jest to co prawda odpowiedzialność karna sensu stricto, ale niewątpliwie odpowiedzialność typu karnego. Kwestią drugorzędną jest nazwanie tej odpowiedzialności. Nie wydaje się także zasadnym uznanie tej odpowiedzialności za odpowiedzialność karną sensu largo. Nie Problematyka charakteru prawnego odpowiedzialności podmiotów zbiorowych... 203 pozwala bowiem na to przetransponowane do omawianej ustawy wprost z prawa cywilnego pojęcie winy. Do przyjęcia wydaje się zaproponowane przez R. Zawłockiego określenie „odpowiedzialność quasi-karna”. Bardziej istotne jednakże są praktyczne implikacje takiego stanowiska. Konsekwencją przyjęcia tej koncepcji jest odrzucenie możliwości stosowania do odpowiedzialności podmiotów zbiorowych uregulowanej w omawianej ustawie przepisów części ogólnej k.k. Trzeba bowiem zwrócić uwagę na treść art. 116 k.k., zgodnie z którym przepisy te znajdują zastosowanie do innych niż k.k. ustaw przewidujących odpowiedzialność karną, chyba że ustawy te wyraźnie wyłączają ich stosowanie. Zaakceptowanie stanowiska, zgodnie z którym omawianą ustawą wprowadzono do prawa polskiego odpowiedzialność karną podmiotów zbiorowych, oznaczałoby stosowanie w zakresie zagadnień materialnoprawnych uregulowania części ogólnej k.k., dotyczące m.in. winy czy czynu i to wprost, a nie odpowiednio, gdyż art. 116 k.k. nie przewiduje takiego ograniczenia. Jednakże przyjęcie koncepcji, że nie jest to odpowiedzialność karna, a nowy rodzaj odpowiedzialności prawnej, nieznany dotychczas prawu polskiemu, pociąga za sobą wyłącznie możliwości stosowana instytucji prawa karnego materialnego w odniesieniu do odpowiedzialności podmiotów zbiorowych uregulowanej w omawianej ustawie. W takim wypadku bowiem art. 116 k.k. nie znajdzie zastosowania, natomiast w ustawie brak odesłania do części ogólnej k.k. Odrzucenie natomiast karnego charakteru odpowiedzialności podmiotów zbiorowych czyni nieuprawnionym posłużenie się w tym zakresie analogią. Podkreślić jednakże należy, że ten nowy rodzaj odpowiedzialności niewątpliwie musi być zaliczany do odpowiedzialności o charakterze represyjnym. W związku z tym konstytucyjne standardy odnoszone do prawa represyjnego znajdują także zastosowanie do odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary.

Tym samym stosując przepisy omawianej ustawy, należy mieć na uwadze art. 42 Konstytucji, w szczególności wyrażoną w nim zasadę nullum crimen sine lege poenali anteriori, a także zasadę domniemania niewinności. Przyjąć więc należy, że omawiana ustawa w sposób wyczerpujący reguluje kwestie materialnoprawne związane z odpowiedzialnością podmiotów 204 Magdalena Pniewska zbiorowych, jednakże zastosowanie w praktyce jej przepisów musi odbywać się z poszanowaniem konstytucyjnych gwarancji przewidzianych dla podmiotów pociągniętych do odpowiedzialności o charakterze represyjnym. Materialnoprawnymi przesłankami odpowiedzialności podmiotu zbiorowego są więc przyniesienie przez przestępstwo osoby fizycznej korzyści podmiotowi zbiorowemu, chociażby niemajątkowej, lub przynajmniej możliwość osiągnięcia takiej korzyści oraz stwierdzenie po stronie podmiotu zbiorowego tzw. quasi-winy. Dokonując wykładni tych pojęć, należy mieć na względzie uregulowania zawarte w omawianej ustawie. Pamiętać bowiem należy o tym, że ustawa ta w sposób autonomiczny reguluje problematykę odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Już na marginesie należy tylko wskazać, że konstytucyjne standardy przewidziane dla tworzenia przepisów statuujących odpowiedzialność represyjną, m.in. zasada dostatecznej określoności prawa represyjnego, obowiązują także w odniesieniu do przepisów omawianej ustawy. Niezachowanie ich skutkowało uznaniem przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 3 listopada 2004 roku, sygn. akt K 18/03, art. 4 w zw. z art. 36 ust. 1 omawianej ustawy w jej pierwotnym brzmieniu, art. 5 w zakresie dotyczącym art. 3 pkt 4, art. 7, art. 17, art. 18, art. 20, art. 21 i art. 33 za niezgodne z Konstytucją. Dostosowanie przepisów ustawy do standardów konstytucyjnych nastąpiło w ustawie z dnia 28 lipca 2005 roku o zmianie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. W konkluzji podkreślić należy, że ustawodawca wprowadził do prawa polskiego zupełnie nowy rodzaj odpowiedzialności prawnej typu karnego. Można mieć jedynie wątpliwości, czy nie byłoby bardziej zasadne z punktu widzenia potrzeb polityki kryminalnej wprowadzenie do prawa polskiego odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych w oparciu o jeden z modeli wypracowanych w systemach prawnych państw europejskich. Niestety, polski ustawodawca nie zdecydował się na tak daleko idące rozwiązanie.

Ministerstwo Sprawiedliwości ogłosiło projekt ustawy z dnia 25 maja 2018 r., o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary i zmianie niektórych ustaw. Planowane zmiany znacząco ułatwiają organom ścigania prowadzenie postępowań wobec podmiotów gospodarczych, które potencjalnie mogą ponosić odpowiedzialność finansową za działania osób fizycznych reprezentujących te podmioty.

Rozwiązania przyjęte w ramach ustawy mają zwiększać efektywność narzędzi, służących do wymierzania sankcji podmiotom zbiorowym, zwłaszcza w przypadkach zwalczania poważnej przestępczości gospodarczej lub skarbowej. W projekcie przewidziano znacząco wyższe niż obowiązujące obecnie kary, sankcja może bowiem wynieść nawet 30 milionów złotych. Zniesiono także wymóg uprzedniego wydania wyroku skazującego osobę fizyczną za popełnienie czynu zabronionego, za który odpowiadać ma podmiot zbiorowy. Na podstawie zmienionej ustawy, oba postępowania, tj. wobec osoby fizycznej i podmiotu zbiorowego prowadzone byłyby równolegle. Dla pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności nie będzie też konieczne osiągnięcie korzyści majątkowej lub niemajątkowej. Zakładane zmiany mają obejmować ochroną tzw. sygnalistów, którzy w interesie publicznym zgłaszają istotne nieprawidłowości w organizacji podmiotu zbiorowego, mogące prowadzić do popełnienia czynu zabronionego.

Istotną zmianą jest również wprowadzenie regulacji, które mają umożliwić pociągnięcie do odpowiedzialności podmioty zbiorowe w przypadku dokonania połączenia, podziału lub przekształcenia, m.in. sukcesję odpowiedzialności przez podmiot przekształcony oraz solidarną odpowiedzialność podmiotów, które powstały w wyniku podziału chociażby części praw i obowiązków podmiotu dzielonego. Dotyczy to także spółek nowo zawiązanych.

Projekt został skierowany do opiniowania przez Sąd Najwyższy, Prokuraturę Krajową oraz Krajową Radę Sądownictwa. Rozpoczęto również uzgodnienia resortowe oraz konsultacje publiczne.

Na podstawie Literatury:

  • Przesłanki odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych w prawie polskim, MOP

2003, Nr 22 dr Jerzy Skorupka

  • Zasady wymierzania kar wobec podmiotów zbiorowych na podstawie Odp ZbiorU, MOP 2003, Nr 24 Andrzej Tomaszek
  • Anna Szewczyk, MOPOD 2004, Nr 2
  • O. Górniok, Ochrona Interesów Finansowych Wspólnot Europejskich. Komentarz, [w:] Prawo

Wspólnot Europejskich a prawo polskie. Dokumenty Karne, red. E. Zielińska, Warszawa 2000, s.

271.

  • Magdalena Pniewska Problematyka charakteru prawnego odpowiedzialności podmiotów

zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary w prawie polskim